رویکردی به هويت معماري معاصرايران

 

 

نویسنده:اسماعيل هاديان مقدم

باوجود همه پيچيدگيهاي مفهوم هويت وتلقي هاي متفاوت صاحبنظران از آن، بركسي پوشيدهنيست درمعماري معاصرايران، اين واژه دچاربحران گشته وبصورت مفهومي انتزاعي درآمدهاست. رنگ باختن مفهوم هويت،مختص حوزه معماري نميباشد،همچنانكه اين ضعف درحوزه هايمختلف فرهنگي ، اجتماعي،ملي وغيره مشهودميباشد.

آوازه ايران درمعماري جهانآن چنان طنين افكنده كه تاريخ معماري جهان خودراوامدار آن مي داند.ازبناي زيگوراتچغازنبيل كه درحدود 1250 سال قبل ازميلادمسيح بناشده، تااكنون بيش ازسه هزارسال ميگذرد. آنچنانكه دركتابها آمده ،به عنوان تمدني بزرگ وباشكوه ازپيشتازان علم وفرهنگوهنربوده ايم.دانشمندان بزرگي چون ابوعلي سينا،ابوريحان بيروني و ... دراين سرزمينزيسته اندوحاصل رنج خودرابه جهانيان عرضه داشته اند. معماران گمنام ايران چنان روحيدركالبدمعماري ايران دميده اندكه گويي پاسارگادونقش جهان بانفس آنهازنده است. گوييآنها روح ابدي خودرادرمعماري به يادگارگذاشته اند.


امااينك ماكجائيم‌؟

 چقدربه تاريخ وهويت خودوفاداربوده ايم؟ آيامسير آنهاراادامه داده وتلاشهايشان رابهثمرنشانده ايم يا آنچنان ازقله شكوه فروافتاده ايم كه توان نگاه كردن بربلندايتاريخ خودرانداريم؟ شايددرميانه راه،بلاتكليف وسرگردان ازحركت بازايستاده ايمتادستي از آسمان راه رابرمابنمايد.
نام معماري معاصرايران برگ كدامين كتابرابه نام خود آذين بسته است؟ مفاهيم سنتي خودراچقدربه جهانيان عرضه كرده ايمتادرعرصه جهاني گمنام نمانيم؟ غيراينست كه به تاريخ خودوامداريم؟براستي مشكل كجاست؟چرادرعرصه اي كه پيشتازبوديم، اكنون ته قافله ايستاده ونظاره گرشده ايم تاديگرانراه رابه مانشان دهند؟ آيامدرن زيستن، به معناي فراموشي خود،عاري شدن ازماهيت وجوديودنباله روي ازديگران است؟

هيچكس منكرتاثير معماري وشهرسازي بررفتارشهروندانيك جامعه نيست. سيماي شهري ومعماري ما آنچنان ازمفاهيم والاي خودتهي شده كه آثارشبرروح وروان جامعه مشهود است.ساختمانهابافرمها،رنگهاومصالح ناهمگون،آنچنان ناموزوندركنارهم قرارگرفته اندكه انسان رابه فكروادارمي سازد: « شايدعمديدركارباشد».

 

كجابوديم؟

بحث درموردمعماري معاصرايران، اغلبباموضوع نسبت باتاريخ وسيرتكاملي آن همراه شده است.اكثرصاحبنظران هويت رامفهوميمتغيروشناورمي دانندكه درگذرزمان ودربازخوردباعوامل مختلف فرهنگي، اجتماعي، سياسيو... شكل مي گيرد. بررسي سيرتكاملي اين مفهوم درمعماري ايران، به عنوان يكيازكليدهاي اصلي راه گشاي امروز مامي باشد.

قبل ازوروداسلام به ايران،معماريايران تحت تاثيرشرايط مختلف سياسي، فرهنگي، مذهبي داراي مولفه هاومفاهيم عميقومنحصربفردي بودكه ماندگاري آن حكايت ازپايداري اين الگوهادرگذرزمان بوده است. باوروداسلام اين مفاهيم به صورتي كاملا هوشمندانه وقاعده مندتوسط معمارانوانديشمندان بااصول متعالي دين اسلام پيوندخورد. اين تلفيق سبب تعالي اصول، مبانيوشكل گيري نوعي معماري هوشمندانه گرديدكه افزون برتكامل هويت معماري ايران، چهره ايماندگار به آن داد.

بررسي وتحليل عناصروالگوهاي تاريخي معماري ايران، نشانميدهدكه اين مفاهيم اگرچه هريك دردوره معيني ازتاريخ اين سرزمين خلق شده اند، لكنباحضورممتددردوره هاي بعدي، تكامل وپالايش يافته وداراي هويتي مستقل اززمان گشتهومفهوم عامي راازيك الگوي معماري ارائه مي دهند كه شان تجريدي يافته ودارايتصويرذهني وبارعاطفي است. شايدبه همين دليل است كه درزمان حضوردرچنين فضائي، جايگاهوشان خودرابه مراتب بيشترازآنچه كه هست احساس مي كنيم.

چهشد؟

اكثرصاحبنظران، آغازدوره معماري معاصرايران راسال 1920 مصادف بادورانپهلوي اول مي دانند. بسياري ازرخدادهاي اين دوره دررابطه بادوران حكومت قبل يعنيحكومت قاجارقابل توضيح وتبيين است.

درآغازسده نوزدهم ( دوره قاجار ) ايرانازاقتصادجهاني كاملا بركناروجدابود. براثربحران وشكافهاي مختلف سياسي، اقتصاديواجتماعي درپايان سده نوزدهم اوضاع به گونه اي شكل گرفت كه ايران درمسيرادغام شبكهاروپائي تجارت بين الملل قرارگرفت وهمين امرزمينه نفوذ اقتصادي غرب راهموارساخت وبهتبع آن آشفتگيهاي شديداجتماعي پديد آمد. درچنين شرايطي حكومت پهلوي شكلگرفت.

دوره پهلوي آغازارتباط مستمر باغرب وايجادنهادهاي اجتماعي وعلمي وآغازتمدني به ظاهرصنعتي ومدرن بود. رشدسريع صنعت وواردات وارتباط تنگاتنگ علمي وفرهنگيباغرب، ايجادساختارهاي جديداجتماعي به دليل مهاجرت مردم، زمينه سازشكل گيريعناصرجديدي درمعماري گرديدكه سبب تغييرچهره مراكز شهري گرديد. تغييرشيوه هاي زندگي،ارتباطات انساني، مناسبات شغلي وخلاصه بسياري ازعملكردهاي اجتماعي، نيازهاي جديديرافراهم كردكه راه حل هاي مناسبي رادرحوزه هاي مختلف ازجمله معماري وشهرسازي ميطلبيد. به ظاهرهمه مشكلات معماري ازاين زمان شكل مي گيرد.


مفهومهويت

وقتي بحث از هويت پيش مي آيد، ديدگاههاي پيچيده وگاهي متضاددرابعاديگسترده مطرح مي شود. دراين يادداشت سعي شده اجماعي ازديدگاههاي صاحبنظران حول مفهومهويت درارتباط بامسائل اجتماعي وفرهنگي بخصوص معماري مطرح گردد. اريكسون يكيازجامعه شناسان معروف اين مفهوم راقائل به دوبخش مي داند. « اول يكي شدن باخودوديگري مشاركت باديگران دربعضي ازاجزاي ذاتي ». اوفرايند هويت رايك سيستم كنترل ميداند كه مجموعه اي ازهنجارهاوناهنجارهارادرفردبوجود مي آورد. استوارت هال معتقداستهويت يك رونددرحال شدن است كه يك شناسنامه وعامل شناخته شدن است. برخي هويت رايكمفهوم ارتباطي مي دانندكه بوسيله تشابه هاوتفاوتهاباديگران مفهوم پيداميكند.

بسياري ازروشنفكران ايراني، هويت امروزجامعه ايران راداراي سه لايهفرهنگ ديني، ملي وبالاخره فرهنگ وتمدن مدرن مي دانندكه باهم دروجودهرايرانيدرگيراست كه پيوندمناسب اين سه لايه متناسب باروح مكان وزمان درتكامل هويت امروزجامعه ايران مفيدباشد.

عمده ترين نكته ي مفهوم هويت، عوامل موثربرشكل گيريآن است كه اززبان « اندرسون » بدين صورت تبيين شده است.


1-فضاي حاكمبرفردياجامعه كه درواقع نوعي فضاشناسي ومحيط شناسي فردياجامعه تلقي ميشود.

2-چرخش يااستمرارروندها

3-روندهاي هويتي همزمان وحتي همزمانگرائي هاي متفاوت.

چه كرده ايم؟

تكامل وپالايش الگوهاوعناصرمعماري ايران دردوره هاي مختلف تاريخ، سبب شده اين عناصرهويتي مستقل اززمانشده وشان تجريدي به خودگيرند. اين مفاهيم والگوها، نبايدبه صورت مستقيم درمعرضخلاقيت فضائي قرارگرفته وبه اثرمعماري تبديل شوند، بلكه بايددريك روندخلاقيت فكريازيك مرحله تجريدي عبوركرده وبه يك بيان ياايده معمارانه بدل شوند.

درطولدوران معاصر، اندك معماراني اثرآنهاداراي چنين بيان معماري بوده است. عده كثيرييابه تقليد صرف ازگذشته پرداخته يااينكه اين بيان معماري رابه صورت التقاطيباعناصرمدرن درهم آميخته اند. متاسفانه درمعدودمواردي هم كه ارتباط شايسته اي بينمعماري سنتي ومدرن برقرار گرديده، معماري بصورت تك بنادرآمده وقابليت هويت بخشيخودراازدست داده است.

براي مثال برج آزادي تهران،عليرغم همه پتانسيل هايمثبت براي شكل دهي به هويت محيط اطراف خود به صورت بنايي تشريفاتي درآمده وازقابليتتبديل طرح به يك مفصل درساختار فضايي شهرغفلت شده است.گوئي زمان درمجموعه آزاديمتوقف شده است. نمادهاي شهري ازمسجدگرفته تابازاروميدان جزوبخشي ازروح شهرمحسوب ميشوندكه علاوه برهويت بخشي محيطهاي شهري، ايجادكننده حس تعلق به مكان ونشانه ايازوجودعقيده اي مشترك هستند. عدم شكل گيري عناصرلازم براي ارتباط دهي اين

/ 9 نظر / 34 بازدید
م.ميرغلامی

دوست عزیز, نظر به اینکه تا چند روز دیگر (15 بهمن ماه) کلبه ایرانشهر پذیرای میهمانان عزیز ضیافت چهارم خواهد بود خواهشمند است تا در اسرع وقت با ارائه انتخاب خود از موضوعات ذیل ما را در برگزاری هر چه با شکوه تر این ضیافت یاری کنید. 1- خیابان: خوانشی نو 2-معماری , سبک و مد 3-ایران: جهانی شدن و مساله معماری 4-معماری و سایر هنرها : سینما در صورت مشکل در کامنت گذاری می توانید نظراتتان را به این ایمیل بفرستید. m.mirgholami@pgrad.unimelb.edu.au پیشاپیش دستتان را می فشارم مرتضی http://urbatecture.blogspot.com

م.ميرغلامی

سلام يک انتقاد دوستانه. من فکر می کنم مطالب اين سايت مطالب خيلی مهم و خوبی هستند اما شايد نياز باشد در ارائه مقالات و گرافيک سايت تغييراتی بدهيد تا به اصطلاح يوزر-فرندلی تر باشد. مثلا مطالب از گوشه سمت راست شروع شده رنگ زمينه روشن تر شده و به اصطلاح چشم خواننده را درگير هر متن کنند. يادم هست روزنامه همشهری قبلا سايتش خيلی راحت تر و شست و رفته تر بود يا همين ياهو جديدا که فونت و چيدمان صفحه اش را تغيير داده باعث شده من بيشتر مشکل داشته باشم. به هر حال اين فقط يک نظر بود. خسته نباشيد

زهرا غيور

سلام حضور شما را در جمع بلاگر های معماری تبریک میگویم شروع خوبی دارید...موفق باشید

زهرا غيور

سلام ممنونم از نظر شما وبلاگ گروهی با موضوعات جذابی دارید بسیار عالی... موفق و پاینده باشید

محسن کمالی

سلام ...دوست گرامی با موضوع ايران:جهانی شدن و..موافق هستم.

محسن کمالی

همکار گرامی خانم زهرا غيور .ممنون از لطف شما ونظرتان....مجله الکترونیکی معماری Design چند ماه پيش وارد پنجمين سال انتشار خود بر روی وبلاگ شد ودر زمانی که وارد عرصه دنيای مجازی شد فقط چند وبلاگ وجود داشت.

گالری معمار

سلام مجدد بله کاملا مطلعم متاسفانه اشتباهی در کامنت گذاری رخ داده ؛مجله معماری؛هم به جمع دوستان گالری معمار پيوست. موفق باشيد

زهرا غيور

با عرض سلامی دوباره کاملا در جريان سابقه وبلاگ حضرات قرار دارم اشکال و اشتباهی در امر کامنت گذاری صورت گرفته ...مجله معماری به جمع دوستان گالری معمار پيوست... موفق و پاينده باشيد

لبلبب

عکس زیاد بزار برای مقاله